Sunday, 26 May 2019|يکشنبه، 5 خرداد، 1398|يا ذاالجلال و الاکرام|افراد آنلاین: 30 نفر

مروری بر گذشته

غلامحسین بنان، صدای مخملی آواز ایران

تاریخ انتشار: چهارشنبه، 8 اسفند، 1397 سینما، هنرمندان و ورزشکاران ، هنرمندان ایران
+ A -
غلامحسین بنان، در سال ۱۲۹۰ خورشیدی در تهران و در خانواده‌ای اهل هنر و فرهنگ زاده شد. پدرش بنان‌الدوله، از دیوانیان و دارای آوازی خوش بوده و مادرش، که نسب از خانواده قاجار می‌برده، با نواختن پیانو آشنا بود. می‌گویند در خانه آنان چهار پیانو و یک ارگ وجود داشت.

اعضای دیگر خانواده نیز هر یک به شکلی با موسیقی نزدیک بودند. خاله بنان نی می‌نواخته و خواهرانش، از شاگردان تار "مرتضی خان نی‌داود" بودند. زندگی دیوانی و فرهنگی، باعث آشنایی خانواده با بزرگان موسیقی زمان شد. برادران خاندان هنر: آقا حسینقلی، میرزا عبدالله، درویش خان و مرتضی نی داود از میهمانان اصلی مجالس بزم در خانه آن‌ها بود.

در چنین فضایی بدیهی است اگر غلامحسین خردسال به موسیقی نزدیک و دلبسته شده باشد. در یکی از جلسات بزم، پدر دریافته که فرزندش صدای خوش را از او به ارث برده است. نتیجه دریافت پدر آن شد که غلامحسین از یازده سالگی، نزد مرتضی نی داود به فراگیری رموز آوازخوانی پرداخت.

از دو تن دیگر به عنوان آموزگاران آواز بنان یاد می‌کنند: ناصر سیف و میرزا طاهر ضیاء رسایی‌، معروف به "ضیاء‌الذاکرین" که این دومی "روضه خوانی" با "بیان جذاب" و "صدای مطلوب" توصیف شده است.

غلامحسین بنان از سال ۱۳۲۱- دو سال پس از بنیاد نخستین فرستنده رادیویی ایران- در این سازمان به کار خواندن پرداخت. عبدالعلی وزیری او را به خالقی معرفی کرد و خالقی آزمایش صدای او را به ابوالحسن صبا سپرد. صبا درآمد سه گاه را که به پایان برد، از بنان خواست، در پی، گوشه "حصار" را بخواند و او آنچنان خوانده و با مهارت به "درآمد" فرود آمده که شگفتی و تحسین صبا و خالقی را برانگیخته است.

"کشف" بنان برای خالقی و دیگر دست اندرکاران موسیقی موهبتی تلقی شد. آنان تازه انجمن موسیقی ملی را بنیاد کرده بودند و به خواننده‌ای چنین خوش صدا و ردیف شناس احتیاج داشتند. ارکستر انجمن با صدای پخته بنان حال و هوای دیگری پیدا کرد. با تبدیل انجمن، به هنرستان عالی موسیقی، بنان نیز از سال ۱۳۳۲ به عنوان آموزگار آواز به استخدام اداره کل هنرهای زیبای کشور درآمد.

با بنیاد برنامه "گل‌ها"‌ی رادیو، از سوی "داود پیرنیا"، عرصه تازه و گسترده‌تری برای آوازخوانی‌های بنان پدید آمد. او پانزده سال تمام (۱۳۳۰-۱۳۴۵) پای ثابت در بخش‌های مختلف این برنامه (گل‌های رنگارنگ، گل‌های جاویدان و یک شاخه گل،...) بود. در این برنامه‌ها، استادان طراز اول موسیقی سنتی چون روح‌الله خالقی، ابوالحسن صبا، مرتضی محجوبی، احمد عبادی، حسین تهرانی، علی تجویدی، لطف‌الله مجد و..... با او همکاری و همراهی می‌کردند.

بنان در آغاز کار در رادیو تنها "آواز" می‌خوانده، ولی چندی بعد به توصیه خالقی که برای اجرای آفریده‌های ارکستری، در جستجوی خواننده‌ای مناسب بوده، پذیرفته که "تصنیف" نیز بخواند و چه خوب که چنین کرده و با خوانده‌های درخشان خود، گنجینه‌ای از آفریده‌های معاصر سنتی را برای ما به یادگار گذاشته است.

در این گنجینه که گمان می‌کنیم بیش از سیصد و پنجاه برنامه آواز و ترانه خوانی بنان را در خود داشته باشد، با آفریده‌هایی از شیدا، عارف، وزیری، خالقی، محجوبی، تجویدی، و معروفی، روبرو می‌شویم که برای ارکستر بزرگ- غالبا از سوی خالقی و معروفی- تنظیم شده‌ و صدای استثنایی بنان، جاذبه ویژه‌ای برای آن‌ها فراهم آورده است. در این میان ترانه‌هایی چون: "حالا چرا" (خالقی- شهریار)/ "روز ازل" (محجوبی- معیری)/ "می ناب" و "جام جم" (خالقی – حافظ)/ و "عاشق شیدا" (تجویدی- منیر طه)/ و "الهه ناز" (محسنی – فکور)، جاذبه‌ای فراگیر و ماندگار پیدا کرده‌اند.

سرود "ای ایران" (خالقی- گل گلاب)، با صدای بنان، در این سال‌ها، دلنشین‌ترین یادگاری است که از او به جای مانده است.

بنان در سال ۱۳۳۶، در یک سانحه اتومبیل، بینایی یکی از چشمان خود را از دست داد و برای حفظ چشم دیگر، به توصیه پزشکان به اروپا سفر کرد. سفری که به گفته خودش، در نحوه اجرای ترانه‌های او نیز موثر افتاده است:

"از ا ین پس آهنگ‌هایی را خواهم خواند که شنونده را به وجد آورد. نه آن که وادار به ریختن اشک نماید."

او از سال ۱۳۴۵ به مرور از حجم خواندن‌های خود کاست و چند سال بعد به "افتخار بازنشستگی" رسید. سبب را خود او برای دوستانش "مدیریت مغرضانه اداره رادیو و اوضاع نابسامان موسیقی ایرانی" عنوان کرد.

غلامحسین بنان هشتم اسفند ۱۳۶۴ در بیمارستان ایرانمهر تهران درگذشت او مدت ها بود از بیماری گوارشی و هم چنین افسردگی رنج می برد.

صدای ناب پرورده

ارزش موسیقایی در آوازخوانی‌های بنان از پیوند دو عامل طبیعی وهنری شکل می‌پذیرد. عامل طبیعی، جنس و رنگ صدای اوست که در تاریخ آوازخوانی سنتی در ایران، اگر نگوییم بی‌نظیر، کمیاب است.

وقتی حرف از صدا و آواز به میان می‌آید، همه بیش از هر چیز نظر بر "ششدانگ" بودن آن دارند. حال آن که موسیقی سنتی ایران پیش از آن که نیاز به صدای ششدانگی داشته باشد، صدای "با حال" می‌طلبد.

جیغ و فریاد با مزاجش سازگار نیست. اهل نجوا و زمزمه است. صدای بنان همانی است که موسیقی سنتی ما می‌طلبد. نه تنها حجم ضروری برای اجرای راحت آن را دارد که با ویژگی‌های دیگر نیز سازگاری نشان می‌دهد. صدای بنان، از بم‌های میانی صدای مردان است (نزدیک به باریتون) و جان می‌دهد برای پیوند با محتوای عرفانی موسیقی سنتی که از سوی دیگر معمولا با شعر عرفانی ایران نیز پیوند خورده است.

چیز دیگری در صدای اوست که باز در پیوند با شعر و موسیقی سنتی اهمیت پیدا می‌کند: غلت و تحریرهای کوتاه- و نه بلند- که با حرکت‌های آرام و غیر جهشی در خط سیرهای نغمه‌ای موسیقی سنتی هماهنگی دارد و به خواب و بیدار مخمل می‌ماند.

و اما این ویژگی طبیعی صوتی اگر چه ضروری است ولی کافی نیست، باید با ویژگی‌های هنری و فنی، جلا پیدا کند. صدا هر قدر هم که خوش طنین باشد، نیاز به "پرورش" دارد و برای آن که درست عرضه شود- دانایی هنری و توانایی فنی می‌طلبد. دانایی همان آشنایی دقیق با محتوای موسیقی و شعر سنتی است و توانایی از گوش دقیق، حافظه قوی و تمرین مدام به دست می‌آید.

یک خواننده خوب در قلمرو موسیقی سنتی کسی است که علاوه بر موسیقی، با عروض شعری نیز آشنا باشد. جای درست "تقطیع‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌"‌های شعری را بشناسد و آن‌ها را به هنگام اجرا، درست اعمال کند. تحریرها و غلت‌های آوازی را در جایی به کار گیرد که به محتوای شعر آسیب نرساند. تاکیدها و کشش‌های شعر و آهنگ را بر یکدیگر منطبق کند. به بیان کوتاه به مهارت‌های هنری برای پیوند شعر و موسیقی دست یافته باشد.

بنان از نادر آوازخوانانی بود که مجموعه‌ای از این داده‌های طبیعی و دست یافته‌های فنی و هنری را در خود داشت. آنچه از خوانده‌های او بر جای مانده می‌تواند برای آوازخوانان ریز و درشت زمان ما نقش سر مشق و "دستور" را ایفا کند.

از چشم دیگران

در پایان این یادواره کوتاه، بد نیست حرف‌های دیگران را نیز در این جا بیاوریم، دیگرانی از اهالی هنر و فرهنگ:

حسینعلی ملاح می‌گوید: "از دیدگاه زیبایی شناسی، صوت خوش بنان را می‌توان به خطی منحنی تشبیه کرد که عاری از هر گونه زاویه است و زبری و درشتی.... در آن احساس نمی‌شود."

روح‌الله خالقی می‌گوید: "تحریرهای ناب بنان، مانند مشتی مروارید است که بر صفحه‌ای از مرمر بغلتانند!"

اسماعیل نواب صفا می‌گوید: "در مرکب خوانی استاد بود. به سهولت می‌توانست از دستگاهی به دستگاه دیگر برود و بازگردد، ولو این که این دو دستگاه متضاد باشند..."

احسان یار شاطرمی‌گوید: "آواز بنان خیلی بلند نبود. ولی نرم و صاف و پر و گرم و خوش طنین بود. اختیار حنجره‌اش هرگز از دستش خارج نمی‌شد. چهچه بی جا نمی‌زد و قدرت نمایی نمی‌کرد. بر عکس قدرت خود را در انتقال معنی شعر و ارائه ظرافت‌ها و لطافت‌های آواز نشان می‌داد. تحریرهایش موج‌های ریز حریری را در معرض نسیم به خاطر می‌آورد! تحریر و چهچه هرگز خارج از متن آواز نبود، بلکه جزء بافت آواز او به شمار می‌رفت. بنان آن طور که "می‌بایست" می‌خواند و دیگران بیشتر آن طور که می‌توانستند."

فریدون مشیری، پس از مرگ بنان، "یاد یار مهربان" را سروده که در آن به شماری از ترانه‌های او اشاره شده و "فرهاد فخرالدینی" بر آن آهنگی نهاده که با صدای کاوه دیلمی"- شبیه به صدای جوانی‌های بنان- ضبط شده است:

جویبار نغمه می‌غلتید، گفتی بر حریر/ آبشار شعر، گل می‌ریخت، نغز و دلپذیر

مخمل مهتاب بود این، یا طنین بال قو/ پرنیان ناز آواز سرا پا حال او

لینک کوتاه مطلب:

 ارسال به دوست

نام شما:

ایمیل دوست شما:

ارسال نظر

نظر خود را درباره این مطلب بنویسید ...

گیشه روزنامه

سینما، هنرمندان و ورزشکاران

دستفروشی ۳ بازیگر زن تئاتر و تلویزیون در متروی تهران + عکسدستفروشی ۳ بازیگر زن تئاتر و تلویزیون در متروی تهران + عکسناگفته های کامران تفتی از کاراکتر حنیف در سریال برادرجانناگفته های کامران تفتی از کاراکتر حنیف در سریال برادرجانبرندگان جشنواره فیلم کن 2019 معرفی شدندبرندگان جشنواره فیلم کن 2019 معرفی شدندگریم مهران رجبی در نفش روحانی در سریال گیله وا + عکسگریم مهران رجبی در نفش روحانی در سریال گیله وا + عکسپروژه های بعدی ستاره های سریال بازی تاج و تختپروژه های بعدی ستاره های سریال بازی تاج و تختبرترین برنده نخل طلای کن مشخص شد/ فیلم کیارستمی در رده ۲۵برترین برنده نخل طلای کن مشخص شد/ فیلم کیارستمی در رده ۲۵سریال پایتخت ۶ برای نوروز ۹۹ آماده می‌شودسریال پایتخت ۶ برای نوروز ۹۹ آماده می‌شودسریال بازی تاج و تخت باز هم سوژه شد!سریال بازی تاج و تخت باز هم سوژه شد!تصاویر جدید هنرمندان و بازیگران مشهور ایرانی در اینستاگرام (252)تصاویر جدید هنرمندان و بازیگران مشهور ایرانی در اینستاگرام (252)شیوا طاهری بازیگر گذر از رنج ها ازدواج کرد + عکسشیوا طاهری بازیگر گذر از رنج ها ازدواج کرد + عکسفصل ۸ «بازی تاج و تخت» را دوباره بسازید!فصل ۸ «بازی تاج و تخت» را دوباره بسازید!بیوگرافی سجاد افشاریان بازیگر نقش آراز در سریال برادر جان + عکسبیوگرافی سجاد افشاریان بازیگر نقش آراز در سریال برادر جان + عکسبیوگرافی سجاد دیرمینا بازیگر نقش رامین در سریال دلدار + عکسبیوگرافی سجاد دیرمینا بازیگر نقش رامین در سریال دلدار + عکسچرا «صدا و سیما» با اعصاب مردم بازی می‌کند؟چرا «صدا و سیما» با اعصاب مردم بازی می‌کند؟حضور بازیگران به عنوان مجری، برای صداوسیما گران تمام شدحضور بازیگران به عنوان مجری، برای صداوسیما گران تمام شدبیوگرافی نیما رئیسی بازیگر نقش پژمان در سریال دلدار + عکسبیوگرافی نیما رئیسی بازیگر نقش پژمان در سریال دلدار + عکستهیه کننده شهرزاد درگیر اختلاس ۱۰۰ میلیارد تومانیتهیه کننده شهرزاد درگیر اختلاس ۱۰۰ میلیارد تومانیگاف جدید در قسمت پنجم سریال بازی تاج و تخت + عکسگاف جدید در قسمت پنجم سریال بازی تاج و تخت + عکستصاویر جدید هنرمندان و بازیگران مشهور ایرانی در اینستاگرام (251)تصاویر جدید هنرمندان و بازیگران مشهور ایرانی در اینستاگرام (251)فصل دوم عصر جدید با تغییر روی آنتن می‌رود، آرای مردمی سرنوشت سازندفصل دوم عصر جدید با تغییر روی آنتن می‌رود، آرای مردمی سرنوشت سازندمحمد ابراهیم سلطانی‌فر، مدیر دوبلاژ شبکه یک درگذشتمحمد ابراهیم سلطانی‌فر، مدیر دوبلاژ شبکه یک درگذشتنویسنده مرد عنکبوتی درگذشتنویسنده مرد عنکبوتی درگذشتچرا بنیامین حذف شد؟ گلزار و دوستان از آنتن می‌روند؟چرا بنیامین حذف شد؟ گلزار و دوستان از آنتن می‌روند؟بیوگرافی شادی مختاری بازیگر نقش ندا در سریال دلدار + عکسبیوگرافی شادی مختاری بازیگر نقش ندا در سریال دلدار + عکسبیوگرافی یوسف مرادیان بازیگر سریال از یادها رفته + عکسبیوگرافی یوسف مرادیان بازیگر سریال از یادها رفته + عکس
ترانه این خواننده های ترک را حتما گوش کنیدترانه این خواننده های ترک را حتما گوش کنیدهمایون شجریان گواهینامه درجه یک آواز را دریافت کردهمایون شجریان گواهینامه درجه یک آواز را دریافت کردیلدا عباسی قلب اروپا را به خود خیره کردیلدا عباسی قلب اروپا را به خود خیره کردبیوگرافی بهنام صفوی + عکسبیوگرافی بهنام صفوی + عکسبهنام صفوی درگذشتبهنام صفوی درگذشتاسم و عکس فرزند مگان مارکل و پرنس هری منتشر شداسم و عکس فرزند مگان مارکل و پرنس هری منتشر شدامروز باید چیا بدونیم: از جنتلمن ها تا پیدا شدن گلزارامروز باید چیا بدونیم: از جنتلمن ها تا پیدا شدن گلزارفرزند مگان مارکل و پرنس هری به دنیا آمد؛ ۷ قانونی که زوج سلطنتی از حالا باید رعایت کنندفرزند مگان مارکل و پرنس هری به دنیا آمد؛ ۷ قانونی که زوج سلطنتی از حالا باید رعایت کنندبهنام صفوی خواننده پاپ بار دیگر در بیمارستان بستری شدبهنام صفوی خواننده پاپ بار دیگر در بیمارستان بستری شدچرا دانش‌آموزان‌مان ساسی مانکن را به حامد زمانی ترجیح می‌دهند؟چرا دانش‌آموزان‌مان ساسی مانکن را به حامد زمانی ترجیح می‌دهند؟حامد همایون ممنوع‌التصویر شد + واکنش حامد همایونحامد همایون ممنوع‌التصویر شد + واکنش حامد همایونبرنامه کنسرت های اردیبهشت 98برنامه کنسرت های اردیبهشت 98منیر فرمانفرماییان نقاش و هنرمند بزرگ دار فانی را وداع گفتمنیر فرمانفرماییان نقاش و هنرمند بزرگ دار فانی را وداع گفتجدایی اَدل از همسرش پس از ۸ سال زندگی مشترکجدایی اَدل از همسرش پس از ۸ سال زندگی مشترکبه «محمد حسین میثاقی» عادت کنیم؟چرا و چگونه؟به «محمد حسین میثاقی» عادت کنیم؟چرا و چگونه؟استاد عالیم قاسم‌اف؛ بلبل موسیقی آذربایجاناستاد عالیم قاسم‌اف؛ بلبل موسیقی آذربایجاننام‌گذاری خیابانی به نام «شجریان» در تهراننام‌گذاری خیابانی به نام «شجریان» در تهرانشورای انتخاب آثار نمایشی تالار هنر چه کسانی هستند؟شورای انتخاب آثار نمایشی تالار هنر چه کسانی هستند؟همکاری هوشیار خیام و استیون پرانسمن برای فیلم کیارستمیهمکاری هوشیار خیام و استیون پرانسمن برای فیلم کیارستمیبریتنی اسپیرز خواننده معروف پاپ  در مرکز روان درمانی بستری شدبریتنی اسپیرز خواننده معروف پاپ در مرکز روان درمانی بستری شدمنوچهر صهبایی رهبر مهمان ارکستر سمفونیک تهران شدمنوچهر صهبایی رهبر مهمان ارکستر سمفونیک تهران شدروز تولد مریم میرزاخانی به‌عنوان روز جهانی زنان در ریاضیات نام گرفتروز تولد مریم میرزاخانی به‌عنوان روز جهانی زنان در ریاضیات نام گرفتابراز شگفتی هنرمند ژاپنی از تصاویر کتاب‌های ایرانیابراز شگفتی هنرمند ژاپنی از تصاویر کتاب‌های ایرانیآخرین وضعیت جسمانی خداوندگار موسیقی ؛ محمدرضا شجریانآخرین وضعیت جسمانی خداوندگار موسیقی ؛ محمدرضا شجریانرپر سیاه‌پوست به قتل رسیدرپر سیاه‌پوست به قتل رسید
نیکی لائودا راننده افسانه ای فرمول یک درگذشتنیکی لائودا راننده افسانه ای فرمول یک درگذشتکریستیانو رونالدو، مالک گران ترین خودروی صفر کیلومتر تاریخکریستیانو رونالدو، مالک گران ترین خودروی صفر کیلومتر تاریخآشنایی با سهیل عیاری راننده موفق ایرانی فرانسویآشنایی با سهیل عیاری راننده موفق ایرانی فرانسویبهترین جایگزین های عادل فردوسی پور!بهترین جایگزین های عادل فردوسی پور!علی انصاریان ازدواج کرد + عکسعلی انصاریان ازدواج کرد + عکسازدواج مسعود شجاعی | همسر مسعود شجاعی کیست؟ازدواج مسعود شجاعی | همسر مسعود شجاعی کیست؟بیوگرافی جورج لیکنز سرمربی باشگاه تراکتورسازی تبریزبیوگرافی جورج لیکنز سرمربی باشگاه تراکتورسازی تبریزوقتی که مجری شدن حساب و کتاب ندارد/جهان پهلوان علی آقا انصاریانوقتی که مجری شدن حساب و کتاب ندارد/جهان پهلوان علی آقا انصاریانعلی انصاریان مجری تلویزیون شدعلی انصاریان مجری تلویزیون شدواکنش خداداد عزیزی به ماجرای جکی چانواکنش خداداد عزیزی به ماجرای جکی چانکلاهبرداری یک دختر از ستاره‌های فوتبال/ یکی را صدمیلیون تیغ زد، یکی را بیشتر!کلاهبرداری یک دختر از ستاره‌های فوتبال/ یکی را صدمیلیون تیغ زد، یکی را بیشتر!ایرج دانایی‌فرد، اولین گلزن ایران در جام جهانی درگذشتایرج دانایی‌فرد، اولین گلزن ایران در جام جهانی درگذشتبیوگرافی سجاد غریبی هالک ایرانی + عکسبیوگرافی سجاد غریبی هالک ایرانی + عکسبیوگرافی مارتین فورد ترسناکترین مرد دنیا + عکسبیوگرافی مارتین فورد ترسناکترین مرد دنیا + عکسبیوگرافی امیر قلعه نویی + عکسبیوگرافی امیر قلعه نویی + عکسبیوگرافی رایان تفضلی + عکسبیوگرافی رایان تفضلی + عکسمائده برهانی؛ دختر ایرانی که در ترکیه می‌تازدمائده برهانی؛ دختر ایرانی که در ترکیه می‌تازدقتل ایمان رحیم پور قهرمان جهان پرورش اندام به ضرب گلوله + عکسقتل ایمان رحیم پور قهرمان جهان پرورش اندام به ضرب گلوله + عکسخداداد عزیزی هم بازیگر شد + عکسخداداد عزیزی هم بازیگر شد + عکسبیوگرافی گلاره ناظمی موفق ترین داور زن ایرانی + عکسبیوگرافی گلاره ناظمی موفق ترین داور زن ایرانی + عکسابعاد تازه از ماجرای تجاوز کریس رونالدو به مهماندار هتل در لاس وگاسابعاد تازه از ماجرای تجاوز کریس رونالدو به مهماندار هتل در لاس وگاسعلی دایی؛ قربانی بزرگ خیرخواهیعلی دایی؛ قربانی بزرگ خیرخواهیعلی دایی دادگاهی شد! + عکسعلی دایی دادگاهی شد! + عکسکریس رونالدو با دختر یک قاچاقچی کوکائین نامزد کرده!کریس رونالدو با دختر یک قاچاقچی کوکائین نامزد کرده!ماجرای ازدواج ساموئل بازیکن اسبق استقلال با هلیا سهیمیماجرای ازدواج ساموئل بازیکن اسبق استقلال با هلیا سهیمی